Rica ederim Faraway. Sevindigine sevindim Jahid.

KOZMİK TOZ: Yıldızlar arasında bulunan küçük madde parçacıklarıdır. Toz parçaları 0,01 mikrometreyle 10 mikrometre arasında değişir. Görünen ışığın mavi kısmını soğurup yansıtmaları ile varlıkları anlaşılabilir. Bu tozlar yüzünden ışık her 1000 parsekte 1 birim parlaklık kaybeder. Yapılar grafit ve silikat olup, yüzeyleri donmuş amonyak veya su ile kaplıdır. Soğuk yıldızların atmosferlerinden kaçıp aradaki boşluklarda gezinen bu tozlar bütün yıldızların arası kütlenin %2’sidir. Galaksimizin içindeki toplam toz miktarı 200 milyon Güneş Kütlesidir. Galaksilerin içlerinde bulunur galaksiler arası boşluklarda bulunmazlar.

KOZMİK SİCİM: Big Bang’de ortaya cıkmıs, atomlardan cok daha küçük, bütün evren boyunca uzanan, enerji tüpleri şekliden hipotetik malzemedir. Big Bang’in donmuş bir yan ürünü olan kozmik iplikçikler tüplerin içinde kıvrılmış ve atom çekirdeğinin 10^-14’te biri kadardır. Evrenin 10^-35’inci saniyesindeki yogunluga eşdeğer enerjiye sahip iplikçikler 10 trilyon tonluk kütleye haizdir. 1 metre uzunlugundaki bir iplikçik Dünya ağırlığındadır. İpliklerin bir sonu yoktur ve bu yüzden kapalı ilmikler şeklindedir. Parçaları evren boyutunda uzar. Elastik bant şeklindeki kapalı iplik düğümleri basınc altında gitar teli gibi titresirler. Titreşimlerin hızı yaklasık ısık hızı kadar olup, 1 ısık yılı uzunlugu yılda bir kere titresir. Bu titreimler gravitasyonel radyasyon üretip, enerjiyi ipliğin dısından bosaltır. Sonra iplik dügümü bir hiçliğe büzülü. Henüz bir belirtisine rastlanmayan kozmik ipliklerin evrenin gencliğinde galaksileri büyüten tohumlar oldugu sanılmaktadır. Kozmik iplikler parcacık fiziğindeki sicim teorisinden farklıdır.

KOZMİK UZAKLIK ÖLÇEĞİ: Evrenin ölçüsünü veren metotlardır. 150 milyon km 1 AÜ’dür. 1 parsek 3,26 ışık yılı veya 206,26 AÜ’dür. Uzaklıkları ölçmede kullanılan teknikler, yıldızların renklerinin spektroskopi ile ölçülmesi, mutlak görünen parlaklıklar, Doppler etkisi, istatistik paralaks, Cepheid değişkenleridir. Güneş bir aspirin ölçüsünde düşünüldüğünde en yakındaki yıldız 140 km uzaklıkta baksa bir aspirin olur. Yıldızlar arası uzaklıklar genelde böyledir. Samanyolu bir aspirin tanesi olarak algılandıgında, Andromeda 13 cm uzaklıktaki baksa bir asprin olur. Yerli grup bir aspirin olsa en yakındaki grup Sculptor 60 cm uzaklıkta baksa bir asprin, Virgo 3 cm uzaklıkta bir basket topu genişliğinde 2000 tane aspirin, Coma grubu 20 m uzaklıkta, Cygnus A radyo galaksisi 45 m, 3C273 kuasarı 130m uzaklıkta olur. Bu durumda görülebilen evren 1 km çapında bir küre şekline gelir. 1 km çaplı evrende bizim galaksimiz bir asprin büyüklüğündedir.

KOZMİK YIL: 225 milyon yıl olup, güneş sisteminin galaksinin merkezi etrafında yaptıgı bir devir süresidir.

KÖPÜK ODASI: İçinde, kaynama noktasının hemen üstünde, buharlaşmaması için yüksek basınç altında tutulan cok düşük sıcaklıkta sıvı hidrojen bulunup, iyonize olmuş radyasyon parçacıklarının hareketlerinin incelendiği bir odadır. Radyasyonunun gözlenmesinden hemen önce basınc aniden düsürülür ve sıvı hidrojen kaynar. Hareket eden parçacıklar böylece küçük köpükler oluşturur ve fotografları çekilir.

KRİTİK KÜTLE: Kendi kendine bir zincir etkisi sürdürmeye yeterli radyoaktif madde tutarıdır.

KRİTİK SICAKLIK: Bir maddenin sıvı olarak kalabileceği en yüksek sıcaklıktır.

KRİTİK YOGUNLUK: Evrenin bugün düz evren olmasını saglayacak yogunluktur. 10^-29 ve 2 x 10^-29 g/cm³ arasında bir deger olup, evrendeki parlak yıldız ve galaksilerin yogunlugunun yaklasık 100 katıdır.

KUANTA: Yayılan veya sogurulan radyasyonu oluşturan enerji paketlerine verilen isim olup, Planck sabiti ile kendi frekansının çarpımına eşit büyüklüktedir ve bundan daha küçük parçalarına bölünemez. Örnek olarak, foton elektromanyetik ışınım enerjisinin kuantumudur. Verilen bir dalgaya ait parçacık onun kuantasıdır.

KUANTUM: Bir sistemin mümkün olabilecek en küçük elemanı veya vir sistemin oluşturabileceği en küçük değişimdir. Foton, ışığın en küçük birimi olup, kuantum sıçraması bir sistemdeki en küçük değişimdir.

KUANTUM MEKANİĞİ: 1900’de başlatılan, 1920’lerde geliştirilen ve klasik mekaniğin yerine geçen bir fizik yasası olup, burada dalgalar ve parçacıklar aynı temel nesnenin iki görünümüdür. Kuantum mekaniğinde, atom çekirdeği içindeki parçacıklar ve elektronların davranısları incelenir.

KUANTUM SAYISI: Bir kuantum sisteminin durumunu belirten tam veya yarım olarak ifade edilen sayılardır.

KUASAR: Güneş’e en az birkaç milyar ışık yılı uzaklıkta ve genişliği birkaç ışık yılı olan, bir galaksinin toplam ışığından daha fazla parlaklıkta görünen yıldızdır.

KUARKLAR: Maddenin yapıldıgı iki temel parcacık ailesinden biridir. Altı değişik türü olup, üç çift grup halinde bulunurlar. Birinci çift, yukarı ve aşağı olup bunların lepton ailesindeki karşıtları elektron ve elektron nötrinosudur. Bunlar etraftaki maddeyi oluşturur. İkincisi, tugaf ve tılsımlı olup karşıtları muon ve muon nötrinosudur. Üçüncüsü ise tepe ve dip olup karşıtları tau ve tau nötrinosudur. Kuarklar arasındaki renk kuvvetleri gluonlar tarafından tasınır. Kuarklar serbest bulunamazlar. Onlar sadece Big Bagn’in ilk anlarında serbest bulunuyordu.

KUVVET: Bir sistemde değişikliğe neden olan şey olup, kuantum mekaniğinde etkileşim adı verilir.

KÜÇÜK BUZ DEVRİ: Yeryüzünün ortalama sıcaklıgında küçük bir düşme oldugunda yasanan soguk devir olup, son küçük buz devri MÖ 1500-1900 yılları arasında ortlama sıcaklıgın 3 derece düşmesiyle yaşanmıştır. Bu devirler her 2500 yılda bir kere yasanır.

KÜTLE: Bir cismin içinde toplanmış malzeme miktarının ölçüsüdür. İki yoldan ölçülebilir. Biri, cismin onu hızlandıracak kuvvete karşı direnci ile, diğeri ise cisim ile ilgili gravitasyonel alanın gücü ile. Bu iki kütlenin neden daima eş-değer oldugu henüz çözülmemiştir. Bir cismin kütlesi onun Dünya yüzeyindeki ağırlığı ile belirlenir. Bunun standardı 1 kg’dır. Kütle evrenin her yerinde aynıdır. Ağırlık ise her yerde değişiktir.

KÜTLE MERKEZİ: birbirlerini çeken cisimlerin arasındaki bir denge noktasıdır.

KÜTLE ÇEKİM DALGALARI: Parçacıgına graviton adı verilen, ışık hızı ile yol alan kütle çekim alanındaki dalgalardır.

LASER: Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ‘ın kısaltmasıdır. Maser’in optik bir versiyonu olup, hareketli moleküller yerine ikincil radyasyonun gaz içinde pompalanması ile oluşan yüksek enerjili ışındır.

LEPTONLAR: Atomu oluşturan iki temel parçacık ailesinden biridir. Ailede 6 üye bulunur. Elektron, muon, tau ve bunların nötrino karsılıklarıdır. Güçlü nükleer kuvvetten etkilenmezler.

LEVİTASYON: Gravitasyonun tersi olan, yer itişi kuvvetidir.

LİTOSFER: Yeryüzünün katı tabakasıdır.

MACHOS: Evrende baryonlardan yapılmış karanlık maddedir. Bir miktar gaz ve toz oldugu gibi bunların cogu karanlık yıldızlardır. Galaksilerin halelerindeki kahverengi cüceler de bunlardandır.

MANYETİK ALAN: Bir mıknatısın veya akan bir elektrik akımının etrafındaki bölgedir. Dört temel kuvvetten biri olan elektromanyetizmanın bir göstergesidir.

MANYETİK MOMENT: Kutupların yogunlugu ile aralarındaki mesafenin çarpımıdır. Bir mıknatısın bir manyetik alanda etkilenme miktarıdır.

MASER: Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation ‘nın kısaltmasıdır. İlave radyasyon tarafından tahrik edildiğinde elektromanyetik radyasyonu yükseltilen hareketli ve yüksek enerji seviyesindeki moleküllerin meydana getirdiği ışın demetidir.

MAVİ DEV: Çok sıcak ve yüksek parlaklıkta yıldızlar olup, yaşamları daha kısadır. Yüzey sıcaklıkları Güneş’in 30,000 parlaklıkları 100,000 katıdır.

MESONLAR: Pozitif, negatif yüklü ve yüksüz, güçlü nükleer kuvvetin içinde etkileşen parçacıklar toplulugudur. Mesonlar, kütleleri elektronlarla proton arasında olan hadronlardır. Dışlama ilkesine uymazlar.

MOLEKÜL: Münferit olarak duran element veya kimyasal karısımın en küçük birimidir. İki veya daha fazla atomdan oluşurlar. Elektromanyetik kuvvetlerle şekillenirler.

MOLEKÜL AĞIRLIĞI: Bir molekülü oluşturan atomların toplam ağırılığıdır.

MOMENT: Kuvvetin, bir cismi bir nokta veya bir eksen etrafında döndürme etkisini belirten vektörel değerdir.

MOMENTUM: Dönen bir cismin, kütlesi ile hızının çarpımına eşit olan ve zaman göre degisen hızdır.

MONOPOLE: Manyetizmanın hipotetik parçacıgıdır. Bazı Büyük Birleşik teoriler monopollerin varlıgını öngörür. Asla keşfedilmemiştir.

MULTİVERSE: İçinde bizimki gibi bir çok evrenin bulundugu hipotetik kozmostur.

MUTAJEN: Mutasyonu meydana getiren olaydır.

MUTASYON: Bir hücrenin genetik malzemesini tasıyan DNA’nın yapısının bir kimyasal veya fiziksel etki ile değişmesidir. Böylece kromozomlardaki genlerin sayısı artar. Mutasyonlar nadir meydana gelir ve çoğu zaman hücrenin yok olmasına sebep olurlar. Mutasyon evrim için gerekli varyasyonların temelidir.

MUTLAK: Bir şeyin referans noktasından bagımsız olarak, her referans noktasından aynı ölçülendir.

MUTLAK UFUK: Bir karadeliğin yüzeyidir.

MUTLAK KADİR: Bir yıldızın gerçek parlaklığı olup, bizden 10 parsek uzaklıktayken görünen ışığın şiddetidir.

MUTLAK SIFIR: Elde edilebilecek en düşük sıcaklık olup, bu sıcaklıkta atom ve molkeüller en düşük enerjiye sahip olurlar. Mutlak sıfır (sıfır Kelvin) -273,16 C derecedir.

MUTLAK UZAY: Newton’un öngördüğü üç boyutlu uzay olup, içindeki cisimlerin uzunluklarının birbirine göre ölçülebilir oldugunu belirtir.

N GALAKSİSİ: Etrafı bulanık gölgeli görülen ve yıldıza benzer parlak bir çekirdeği olan galaksi türüdür.

NANOMETRE: Bir metrenin milyarda biri , 10^-9

NEBULA: Yıldız ve gezegenlerin oluşturdukları gaz ve toz bulutları.

NEDENSELLİK: Her yeni durumun daha önceki durumdan sonuçlandıgını belirten doktrindir veya olaylara bu olayları olusturan sebepler arasındaki bagıntıdır.

NEWTON: 1 kilogram kütlesi olan bir cisme 1m/s ‘lik ivme kazandıran kuvvettir.

NOVA: Birdenbire binlerce kat parlayan ve bir süre sonra tekrar eski durumuna dönen yıldızdır.

NÖTRİNO: Lepton ailesinden temel parçacıktır. Elektrik yükü sıfır, çok küçük (belki sıfır) kütleli, diğer parçacıklarla zayıf etkileşen bir parçacıktır. Nükleer fisyon olayında üretilir. 1995’de nötrinoların 0,5-5 eV arasında bir kütlelerinin bulundugu ileri sürüldü. Evrenin her metre küpünde bir milyar nötrino bulunmaktadır. Bu durumda nötrinoların toplam kütlesi, evrendeki bütün galaksi ve yıldızların toplam kütlesinden daha büyük olmaktadır. 23.02.1987’de Büyük Magellanic Bulutu’nda gerçekleşen süpernova patlamsından 10^58 tane nötrino ortaya çıkmıştı ve bunlardan 3 x 10^14’ü Dünya’daki detektörden geçmişi. Sadece 11 tanesi yakalanabildi. 1987’de her insanın vücudundan bunlardan 10 milyarı geçip gitmişti.

NÖTRON: Hidrojenin dışındaki bütün atımların çekirdeğinde bulunan temel parçacıktır. Elektrik yükü yok olup, kütlesi protonun biraz üstündedir. Çekirdeğin dışındaki bir nötron, bir proton, bir elektron ve bir antinötrinoya bozunur. Baryon ailesindendir.

NÖTRON YILDIZI: Tamamen nötronlardan oluşmuş yıldızdır. Yogunlugu atom çekirdeğinin yogunlugundadır. 10 km çapındaki yıldız Güneş kütlesindedir. 1cm³’ü 100 milyon ton gelir.

NUTASYON: Güneş ve Ay’ın değişen uzaklıkları ve Dünya üzerindeki gravitasyon etkilerindeki değişiklikler yüzünden Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüşü sırasında kafa sallama hareketidir.

NÜKLEER ENERJİ: Bir atom çekirdeğindeki değişikliklerin sonucu olarak ısı veya radyasyon şeklinde ortaya çıkan enerjidir.

NÜKLEER REAKSİYON: Atom çekirdeği içindeki parçacıkların arasındaki etkileşimlerdir.

NÜKLEER FİSYON: Ağır bir atomun çekirdeğinin iki veya daha fazla parçaya ayrılması ve bu sırada enerji açığa çıkarmasıdır. 1 kg uranyum- 235 , çekirdeğinin fisyonunda 20,000 megawatt saat enerji açığa çıkarır. Bu mikatr, 20 mega wattlık bir enerji istasyonunu 1000 yıl boyunca calıstırabilir veya 3 milyon ton kömürün vereceği enerjiye eşdeğerdir.